Strona wykorzystuje pliki cookies, jeśli wyrażasz zgodę na używanie cookies, zostaną one zapisane w pamięci twojej przeglądarki. W przypadku nie wyrażenia zgody nie jesteśmy w stanie zagwarantować pełnej funkcjonalności strony!

Golddrop
Gwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywnaGwiazdka nieaktywna
 

Spis treści

Bazylika pod wezwaniem Narodzenia NMP (dawna katedra greckokatolicka) w Chełmie

           Obszerny zespół budowli usytuowany na szczycie Góry Chełmskiej złożony jest z orientowanego kościoła (z nowszą dzwonnicą od północnego zachodu) oraz zgrupowanych wokół niego: klasztoru (od północnego wschodu), zabudowań gospodarczych (od wschodu i południowego wschodu) wraz z bramą Uściłuską, pałacu biskupiego (od południowego zachodu), nowszego budynku bractwa prawosławnego (od północy) oraz dawnego szpitala bazyliańskiego, znajdującego się na południowym zboczu wzgórza, poza zwartą zabudową. Wszystkie budynki są murowane z cegły i otynkowane.


 

Historia

           W 2. ćwierci XIII wieku książę Daniel Romanowicz ufundował tu cerkiew prawosławną. Spłonęła ona około 1255 (wraz z całą osadą), została odbudowana jako murowana. Od końca XVI wieku (przyjęcie unii brzeskiej) stała się świątynią greckokatolicką. Została przebudowana w związku z osadzeniem przy niej unickiego zgromadzenia bazylianów (1638 - 1640) - co łączyło się też z budową klasztoru - a następnie pomiędzy 1711 a 1730 rokiem. Zrujnowaną rozebrano w 1735 roku.

           Obecna świątynia, wzniesiona w tym samym miejscu w latach 1735 - 1756 także jako unicka, według projektu Pawła Fontany, nawiązywała kształtem do kościołów rzymskokatolickich. Dekoracja zewnętrzna i wewnętrzna została wykonana w latach 1756 - 1784. Pierwotny wystrój snycerski wnętrza, dzieło Michała Filewicza, nie zachował się. Po kasacie w 1875 unii brzeskiej katedrę przekształcono częściowo w duchu bizantyjsko-cerkiewnym (między innymi przebudowano fasadę z dodaniem portyku oraz hełmy wież) i zamieniono na sobór prawosławny. W 1919 została ona przejęta przez kościół rzymskokatolicki, najpierw była świątynią klasztorną jezuitów, potem parafialną. Podczas gruntownej restauracji w latach 1919 - 1935 zrekonstruowano jej pierwotny wygląd (pozostawiając portyk), według projektu Konrada Szrettera. W latach 1940 - 1944 służyła jako sobór ukraiński, następnie ponownie wróciła do kościoła rzymskokatolickiego. Od 1988 ma tytuł bazyliki mniejszej.


 

Architektura

           Kościół jest późnobarokowy, zbudowany na planie krzyża łacińskiego, trójnawowy typu bazylikowego, z transeptem i dwiema kwadratowymi wieżami od frontu. Transept ma płytkie, zaokrąglone ramiona, nad jego skrzyżowaniem z nawą wznosi się kopuła o ściętych narożach. Prezbiterium jest nieco węższe od nawy głównej, zamknięte półkoliście, z dwiema zakrystiami po bokach. Pod prezbiterium i transeptem mieszczą się krypty grobowe unickich biskupów - sklepione kolebkowo, połączone w krzyżu przejściami arkadowo-filarowymi. Przy południowym ramieniu transeptu jest XX-wieczna przybudówka z wejściem do podziemi.

           Dwuwieżowa fasada jest trójdzielna (z lekko cofniętą częścią środkową i wypukłymi ścianami wież), dwukondygnacyjna. Rozczłonkowana pilastrami na cokołach - w dolnej kondygnacji toskańskimi, w górnej jońskimi. Poszczególne kondygnacje wież zwieńczone są przełamującym się belkowaniem z profilowanym gzymsem. Trzecie kondygnacje ujęte są na narożach (zaokrąglonych, opilastrowanych) kolumnami toskańskimi na skośnie wysuniętych cokołach. Kolumny te podtrzymują wyłamania belkowania. Niskie czwarte kondygnacje mają spływy wolutowe ponad kolumnami. Boczne elewacje wież rozczłonkowane są analogicznie do frontowych. Na wysokości trzecich kondygnacji wież środkową część fasady wieńczy późnobarokowy szczyt. Jest on rozczłonkowany pilastrami, ma przerwany fronton o faliście wyłamującym się gzymsie i spływy wolutowe po bokach.

           W fasadzie znajdują się trzy portale zwieńczone przyczółkami, środkowy ujęty jest arkadowymi wnękami. W drugiej kondygnacji są zamknięte półkoliście okna w obramieniach pilastrowych. Okna w trzeciej kondygnacji (w obu wieżach) mają załamany wykrój owalny i profilowane obramienia. W czwartej kondygnacji wież są koliste płyciny. Przed środkową część fasady występuje neoklasycystyczny portyk (z 1875). Jest on czterokolumnowy, pierwotnie był zwieńczony tympanonem (zniesiono go w latach 1919 - 1935 i zastąpiono drewnianą balustradą).

           Elewacje boczne kościoła mają podziały ramowo-pilastrowe. Szczytowe, wybrzuszone ściany prezbiterium i ramion transeptu są ujęte trójkami pilastrów - toskańskich w dolnej, jońskich w górnej kondygnacji. Obie kondygnacje zwieńczone są przełamującym się belkowaniem z profilowanym gzymsem. Same szczyty, zrekonstruowane w 1932, są ujęte zdwojonymi pilastrami i spływami wolutowymi po bokach. Ich zwieńczenie stanowią półkoliste, ogzymsowane frontony ze sterczynami. Okna w elewacjach bocznych i tylnej są prostokątne, w profilowanych obramieniach z gzymsami. Bęben kopuły rozczłonkowany jest zdwojonymi pilastrami toskańskimi. Ośmiodzielna kopuła z latarnią (zrekonstruowaną w 1935), hełmy wież z tego samego czasu oraz dachy (dwuspadowy nad nawą, transeptem i prezbiterium, pulpitowe nad nawami bocznymi i zakrystiami) kryte są blachą.

           Wewnątrz nawa główna otwarta jest do bocznych półkoliście zamkniętymi arkadami filarowymi (po trzy z każdej strony). Ściany nawy głównej, transeptu i prezbiterium rozczłonkowane są pilastrami korynckimi - w transepcie parzystymi, w prezbiterium i przy skrzyżowaniu zdwojonymi. Ponadto w absydzie prezbiterium i przy tęczy są przyścienne kolumny korynckie na skośnie wysuniętych cokołach. Nad głowicami pilastrów występują imposty podtrzymujące wyłamujący się gzyms z ząbkowaniem. Ściany naw bocznych i bęben kopuły rozczłonkowane są pilastrami jońskimi, w bębnie zdwojonymi.

           Okna w transepcie i prezbiterium mają obramienia pilastrowe, ze spływami wolutowymi po bokach. Nawa główna, transept, prezbiterium i kruchta przykryte są sklepieniami kolebkowo – krzyżowymi z lunetami, nawy boczne – krzyżowymi (wszystkie sklepienia na gurtach). Ośmiodzielna kopuła na pendentywach i ośmiobocznym bębnie zwieńczona jest latarnią. Zakrystie sklepione są kolebkowo z lunetami. Chór muzyczny wspiera się na dwóch wysuniętych kolumnach korynckich. Murowany parapet projektu Antoniego Forkiewicza pochodzi z 1938 roku.


 

Ołtarze

           Ołtarze są nowe, wykonane po II wojnie światowej (tak jak również między innymi organy, stalle i konfesjonały). W ołtarzu głównym znajduje się replika zaginionego w czasie I wojny światowej, cudownego obrazu Matki Boskiej Chełmskiej, namalowana w 1938 przez Władysława Ukleję. Antepedium ze srebrnej blachy jest późnobarokowe (1720 - 1750). Widnieje na nim trybowana scena hołdu, jaki król Jan Kazimierz wraz z orszakiem złożył Matce Boskiej Chełmskiej po bitwie pod Beresteczkiem (1651). W ołtarzu bocznym lewym, przy wschodniej ścianie transeptu, znajduje się obraz Matki Boskiej Poczajowskiej z 2. połowy XVI – XVII wieku, w późniejszej sukience ze srebrnej blachy. Pochodzi on z Mielnicy na Wołyniu.


 

Wyposażenie

           W kościele znajdują się też między innymi dwa obrazy autorstwa Franciszka Smuglewicza (XVIII/XIX wiek): Ukrzyżowanie i Św. Onufry, w klasycystycznych ramach. Z zabytkowych paramentów liturgicznych: późnorenesansowy kielich (lata 30. XVII wieku); regencyjny pacyfikał (2. ćwierć XVIII wieku); późnobarokowy (1718), kartuszowy relikwiarz fundacji biskupa Krzysztofa Szembeka; lichtarze – drewniane późnobarokowe (XVIII wiek) oraz cynowe i mosiężne klasycystyczne (XVIII - XIX wiek); ornaty z tkaniny późnobarokowej i z tkanin rokokowych broszowanych (XVIII wiek).


 

Dzwonnica

           Dzwonnica została wzniesiona prawdopodobnie w 1878, po przejęciu zespołu katedralnego przez wyznawców prawosławia. Miała cztery kondygnacje i cerkiewną kopułę. W 1938 została przebudowana według projektu Antoniego Forkiewicza. Nadano jej plan kwadratu, podwyższono czwartą kondygnację i dodano piątą. Budowlę zwieńczyła nowa, stożkowa kopuła.

           Zwężające się stopniowo kondygnacje (dwie pierwsze na planie kwadratu, trzecia na planie kwadratu o ściętych narożach, czwarta na planie koła i piąta na planie ośmioboku) nadały budowli smukły kształt. Zachowano jej wystrój - doryckie i jońskie pilastry, frontony przy zwieńczeniu pierwszej kondygnacji, arkadowe otwory okienne, kolumienki doryckie w narożach trzeciej kondygnacji. Nowa, piąta kondygnacja ma osiem arkadowych otworów, zabezpieczonymi balustradą i pilastrami w narożach. Dzwonnica stanowi punkt widokowy, a w jej dolnej kondygnacji mieści się Mauzoleum Poległych za Ojczyznę i Naród, poświęcone ofiarom terroru hitlerowskiego i sowieckiego.


 

Klasztor bazylianów

           Klasztor bazylianów został wzniesiony w latach1640 - 1649, w XVIII i XIX wieku nieco przekształcony. Po likwidacji zgromadzenia i kasacie unii w 1875 adaptowano go na mieszkania dla duchownych prawosławnych. Funkcje mieszkalne pełnił też w okresie międzywojennym i po wojnie. Po gruntownym remoncie w latach 1999 - 2001 budynek częściowo przeznaczono na potrzeby parafii.

           Jest on zwrócony frontem na południe, piętrowy, ze sklepionymi kolebkowo, trzykondygnacyjnymi piwnicami. Zbudowany na rzucie prostokąta (z przybudówką od zachodu), częściowo pozbawiony cech stylowych. Elewacje frontowa i tylna są dziewięcioosiowe (doliczając przybudówkę), elewacje boczne trójosiowe. Na zewnątrz kondygnacje oddzielone są podwójnym gzymsem kordonowym, gzyms wieńczący jest profilowany. Przęsło z wejściem wyodrębnione jest lizenami. Dach nad częścią główną jest czterospadowy o obniżonej kalenicy, nad przybudówką pulpitowy, oba kryte blachą. Przed wejściem głównym (od frontu) jest kolumnowy poryk, a przed zachodnim ganek na filarach, wychodzący na Ogród Różańcowy.

           Wnętrze jest trzytraktowe, z korytarzem w części środkowej i ciągami pomieszczeń w trakcie frontowym i tylnym oraz dwiema klatkami schodowymi. Pomieszczenia na parterze mają sklepienia kolebkowo-krzyżowe. Na piętrze całą szerokość budynku od zachodu zajmuje obszerna sala, zapewne dawny refektarz, sklepiona kolebkowo z lunetami.


 

Zabudowania gospodarcze

            Zabudowania gospodarcze wzniesione w XVII - XVIII wieku były później przekształcane, mają częściowo zatarte cechy stylowe. Składają się z dwóch prostokątnych, prostopadłych do siebie budynków. Wschodni jest podzielony na dwie nierówne części przez wtopioną weń bramę wjazdową na dziedziniec, tzw. Uściłuską (Brzeską).

           Oba budynki są parterowe, wewnątrz przykryte stropami. Budynek wschodni jest ośmioosiowy, z trójspadowym dachem, oskarpowany, wewnątrz dwutraktowy. Obecnie mieści się tu Dom Pielgrzyma. Budynek południowy, o przeznaczeniu gospodarczym (kiedyś stajnia i wozownia), jest dziesięcioosiowy, otwarty od strony dziedzińca arkadowo-filarowym krużgankiem, dach ma dwuspadowy z lukarnami. Połączony jest z kompleksem zabudowań dawnego pałacu biskupiego.


 

Brama Uściłuska

           Brama Uściłuska została wzniesiona około 1616 jako jeden z elementów systemu obronnego zamku chełmskiego, później zaadaptowana na klasztorną. Po zniszczeniach z XVII wieku została gruntownie przebudowana pod koniec XVII wieku/około połowy XVIII wieku. Pod koniec XIX wieku zlikwidowano przejazd (brama została zamieniona na budynek mieszkalno-gospodarczy), odtworzono go ponownie w 1965 roku. Ostatni remont obiektu przeprowadzono w 1998 roku.

           Jest ona barokowa, murowana z cegły i opoki, otynkowana. Na rzucie prostokąta, dwukondygnacyjna. W przyziemiu znajduje się przejazd, zwężający się uskokowo przy wejściach i sklepiony kolebkowo z lunetami. Nad nim jest obszerna izba, do której prowadzą kręte schody wychodzące z podcienia dawnej wozowni. Elewacje frontowa i tylna są analogiczne, ujęte w obu kondygnacjach parami pilastrów toskańskich, które dźwigają profilowane, zadaszone gzymsy.

           Otwory bramne są arkadowe, ujęte pilastrami, po obu ich stronach znajdują się nisze zamknięte półkoliście. Opilastrowane szczyty ze sterczynami i spływami wolutowymi po bokach oraz uszkowatymi płycinami pośrodku tworzą złudzenie trzeciej kondygnacji. Zwieńczone są przerwanymi, ogzymsowanymi przyczółkami. Dach jest dwuspadowy, kryty blachą.


 

Pałac biskupi

           Pałac biskupi został wzniesiony prawdopodobnie przez Józefa Lewickiego, chełmskiego biskupa unickiego (1711 - 1730). Od 1864 był siedzibą biskupów prawosławnych. W latach 1920 - 1931 mieścił się tu klasztor jezuitów, następnie plebania. Pałac był kilkakrotnie gruntownie remontowany i przerabiany: w 1836 (rozbudowa w kierunku zachodnim, być może z tego czasu pochodzi elewacja frontowa), w 2. połowie XIX wieku (powiększono go wtedy o skrzydło wschodnie i przybudówki od zachodu), w XX wieku (weranda od południa). Wskutek tego zyskał nieregularny kształt. Wnętrze zostało przekształcone po 1920, z częściowym zatarciem cech stylowych. Ostatni gruntowny remont budynku przeprowadzono w latach 1996 - 2001.

           Pałac zwrócony jest frontem na północ. Jest piętrowy, na sklepionych kolebkowo piwnicach, na rzucie prostokąta, dziesięcioosiowy. Na zewnątrz narożnik południowo-zachodni i częściowo elewacja południowa są oskarpowane. Kondygnacje oddziela podwójny gzyms kordonowy, całość wieńczy gzyms profilowany. Dach jest czterospadowy, kryty blachą. Wnętrze jest dwutraktowe, rozdzielone korytarzem. Dwa pomieszczenia i korytarz na parterze mają sklepienia kolebkowo-krzyżowe. W pozostałych pomieszczeniach są sufity. Częściowo zachowała się stara stolarka, między innymi cztery pary drewnianych, barokowych drzwi z supraportami (XVIII wiek).


 

Kostnica

           Do pałacu biskupiego przylega XIX-wieczna kostnica. Jest ona murowana i otynkowana, kwadratowa, przykryta namiotowym dachem. Od północy znajduje się otwór drzwiowy z półkolistym nadświetlem. Budynek ozdabiają cztery trójkątne frontony, wieńczy go żelazny krzyż. Jego naroża są opilastrowane, a elewacje zwieńczone gzymsem.


 

Budynek bractwa

           Budynek Chełmskiego Prawosławnego Bractwa Bogarodzicy oddano do użytku w 1904 roku. Po rozbudowach przeprowadzonych w kolejnych latach gmach zyskał plan otwartej od północnego wschodu litery L. Jest on murowany z cegły i otynkowany, dwukondygnacyjny (na niewielkim cokole), częściowo podpiwniczony, nakryty czterospadowym dachem. W dwunastoosiowej elewacji frontowej znajduje się niewielki ryzalit, zwieńczony murkiem attykowym z ażurową balustradą i frontonem. Pośrodku ryzalitu jest otwór drzwiowy, po obu jego stronach są także otwory drzwiowe, ujęte półkolumnami. Okna w drugiej kondygnacji są prostokątne, natomiast otwory drzwiowe i okna na parterze zamknięte są półkoliście. Dekoracji dopełniają gzymsy.

           Budynek na przestrzeni lat spełniał różne funkcje, po kolejnym remoncie w 1992 przeznaczono go na mieszkania dla księży.


 

Szpital

           Pierwsze wzmianki o szpitalu bazyliańskim pochodzą z 1. połowy XVIII wieku. Pierwotny budynek był parterowy, po przejęciu go (wraz z całym zespołem katedralnym) władze cerkiewne dobudowały drugą kondygnację. Po gruntownym remoncie zrujnowanego obiektu, przeprowadzonym w latach 1993 - 1999, mieściła się tu chełmska delegatura Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie.

           Budynek jest murowany, ma rzut wydłużonego prostokąta, wkomponowany jest w stok wzgórza (obie kondygnacje dostępne są z poziomu gruntu). W zachodniej części ściany południowej znajduje się dwuosiowy ryzalit, zwieńczony trójkątnym szczytem. Od strony północnej, gdzie znajduje się główne wejście do budynku, odtworzono ganek wsparty na filarach, również zwieńczony trójkątnym szczytem.

           Odtworzony został także klasycystyczny wystrój zewnętrzny (z czasów przebudowy w 2. połowie XIX wieku) w postaci boniowania, gzymsów i profilowanych obramień okiennych. Wewnątrz budynek jest dwutraktowy, z sienią na osi i parą pomieszczeń po obu jej stronach.


 

 Źródła

1. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. VIII, z. 5 - powiat chełmski, Warszawa 1968

2. S. Korpysz, Z. Lubaszewski, Obiekty zabytkowe Chełma i powiatu chełmskiego: zabytki architektury i budownictwa, Chełm 2009

Dodatkowe informacje